Khách thể của tội phạm: cưỡng dâm là hành vi của một người dùng mọi thủ đoạn khiến người lệ thuộc vào họ hoặc người đang ở trong tình trạng quẫn bách phải miễn cưỡng giao cấu với người đó. Tội xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về tình dục của con người trong thực tế chủ yếu nạn nhân là phụ nữ); xâm phạm danh dự, phẩm giá của phụ nữ… Nạn nhân là người đang lệ thuộc vào người phạm tội hoặc đang ở trong tình trạng quẫn bách.

 

   Mặt khách quan của tội phạm: hành vi khách quan thể hiện là người phạm tội dùng mọi thủ đoạn khiến người lệ thuộc vào họ hoặc người đang ở trong tình trạng quẫn bách phải miễn cưỡng giao cấu. Miễn cưỡng giao cấu là trường hợp nạn nhân mặc dù trong lòng không muốn cho giao cấu nhưng bên ngoài buộc phải đồng ý. Nạn nhân có thời gian suy nghĩ cân nhắc có đồng ý hay không. Đây là căn cứ để phân biệt tội cưỡng dâm với tội hiếp dâm. Nếu nạn nhân thực sự khiếp sợ, tê liệt ý chí kháng cự mà phải để cho kẻ phạm tội giao cấu thì hành vi đó phạm tội hiếp dâm theo Điều 111. Tội cưỡng dâm được hoàn thành khi có hành vi giao cấu. Nếu chưa có hành vi giao cấu thì không cấu thành tội cưỡng dâm.

 

   Mặt chủ quan của tội phạm: tội phạm được thực hiện do lỗi cố ý trực tiếp. Chủ thể của tội phạm: người từ đủ 16 tuổi trờ lên hoặc từ đủ 14 tuổi trở lên có năng lực trách nhiệm hình sự

 

   Hình phạt:

 

   - Khung 1: quy định hình phạt tù từ sáu tháng đến năm năm áp dụng đối với trường hợp phạm tội không có tình tiết định khung tăng nặng.

 

    - Khung 2: quy định hình phạt tù từ ba năm đến mười năm áp dụng đối với một trong các trường hợp phạm tội sau: Nhiều người cưỡng dâm một người là trường hợp có từ 2 người trở lên cưỡng dâm một người; Cưỡng dâm nhiều lần là từ hai lần trở lên; Cưỡng dâm nhiều người là từ hai người trở lên; Có tính chất loạn luân là trường hợp cưỡng dâm người có quan hệ cùng dòng máu về trực hệ, với anh chị em cùng cha mẹ, anh chị em cung cha khác mẹ hoặc cùng mẹ khác cha; Làm nạn nhân có thai: căn cứ vào kết luận của bác sĩ chuyên khoa, cơ quan y tế có thẩm quyền;  Gây tổn hại nặng cho sức khỏe của nạn nhân là gây thương tật từ 31% đến 60%. Đánh giá mức độ thương tật căn cứ vào bản giám định pháp y; Tái phạm nguy hiểm là trường hợp người phạm tội đã bị kết án về tội rất nghiêm trọng, tội đặc biệt nghiêm trọng do lỗi cố ý, chưa được xóa án tích mà lại phạm tội cưỡng dâm hoặc đã tái phạm.

 

    - Khung 3: quy định hình phạt tù từ bảy năm đến mười tám năm áp dụng đối với một trong các trường hợp sau: Gây tổn hại cho sức khỏe của nạn nhân mà tỷ lệ thương tật từ 61% trở lên. Đánh giá mức độ thương tật căn cứ vào bản giám định của Hội đồng giám định pháp y;  Biết mình bị nhiễm HIV mà vẫn phạm tội: người phạm tội biết rõ mình nhiễm vi rút này (đã xét nghiêm và có kết luận của bệnh viện là đã bị nhiễm HIV) mà vẫn phạm tội; Làm nạn nhân chết hoặc tự sát: là hành vi trong quá trình cưỡng dâm dẫn đến hậu quả nạn nhân chết. Phải làm rõ mốiquan hệ nhan quả giữa cái chết của nạn nhân và hành vi của người phạm tội. Nếu sau khi cưỡng dâm, người phạm tội có hành vi làm cho nạn nhân chết để khỏi bị tố cáo về hành vi phạm tội của mình thì người phạm tội còn bị truy tố về tội giết người (Điều 93). Nếu vì bị cưỡng dâm mà dẫn tới nạn nhân tự sát thì phải làm rõ mối quan hệ nhân quả giữa hậu quả nạn nhân tự sát với hành vi cưỡng dâm (hậu quả chết người không bắt buộc).

 

   - Khung 4: quy định hình phạt tù từ hai năm đến bảy năm trong trường hợp phạm tội đối với người chưa thành niên tử đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi. Xác định tuổi, cần căn cứ vào giấy khai sinh của nạn nhân. Trường hợp phạm tội thuộc một trong các trường hợp quy định tại khoản 2 hoặc khoản 3 Điều này, thì bị xử phạt theo mức hình phạt quy định tại các khoản tương ứng đó.

 

   Hình phạt bổ sung: người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ một năm đến năm năm. Một số vấn đề cần lưu ý: người phạm tội dùng mọi thủ đoạn khiến người lệ thuộc mình hoặc người đang ở trong tình trạng quẫn bách buộc pải miễn cưỡng giao cấu, mặc dù họ có thể lựa chọn hình thức không đồng ý cho giao cấu, thì phạm tội cưỡng dâm. Hành vi uy hiếp tinh thần, đe dọa đánh đạp hoặc dọa giết nạn nhân để thực hiện hành vi giao cấu và nạn nhân ý thức được rằng nếu mình không đồng ý cho giao cấu thì hành vi đó sẽ lập tức diễn ra, trong trường hợp này người đó phạm tội hiếp dâm (Điều 111).